حمام مهدی قلی بیک مشهد؛ معماری، تاریخچه و مسیر دسترسی
Amin Abadeh
۱۴۰۲/۰۲/۲۵
در گذشته، حمام فقط جایی برای شستوشو نبود؛ بخشی از زندگی روزمره مردم بود. جایی که مردم محله همدیگر را میدیدند، با هم گفتوگو میکردند و بخشی از روابط اجتماعیشان در همین فضا شکل میگرفت. به همین دلیل، حمامهای عمومی جایگاه مهمی در بافت شهرها و روستاهای ایران داشتند و بسیاری از آنها به دست افراد خیر، صاحبمنصبان و خانوادههای متمول ساخته و بهصورت وقفی اداره میشدند.
امروز، از میان آن همه حمام تاریخی، بناهایی باقی ماندهاند که فقط یک ساختمان قدیمی نیستند؛ هرکدام بخشی از سبک زندگی مردم در گذشته را روایت میکنند. حمام تاریخی موردنظر ما هم یکی از همین بناها و از جمله جاهای دیدنی مشهد است که شاید در میان جاذبههای شناختهشده شهر کمتر به چشم بیاید، اما ارزش تاریخی آن باعث میشود ارزش دیدن داشته باشد.
در ادامه با وبلاگ سپهران همراه باشید تا با حمام مهدی قلی بیک یا موزه مردم شناسی مشهد و داستان آن بیشتر آشنا شوید.
اگر بخواهید یکی از نمونههای شاخص حمامهای تاریخی مشهد را از نزدیک ببینید، حمام مهدی قلی بیک یکی از گزینههایی است که نباید از دست بدهید. این بنای تاریخی که از بزرگترین حمامهای ایران به شمار میرود، با ورود به فضای داخلی، تصویری متفاوت از حمامهای سنتی و معماری گذشته ایران پیش رویتان میگذارد؛ از سقف رنگارنگ و چشمنواز گرفته تا بخشهای مختلفی که با ظرافت و دقت ساخته شدهاند.
قدمت حمام مهدی قلی بیک به دوره صفویه میرسد. این حمام در کنار یکی از مساجد قدیمی مشهد، یعنی مسجد شاه، ساخته شده بود و به همین دلیل سالها با نام حمام شاه شناخته میشد. بعدها نام آن به حمام رضوی تغییر کرد.
موقعیت حمام هم یکی از نقاط قوت آن است. این بنا در نزدیکی حرم مطهر امام رضا(ع) و بازار قدیمی فرشفروشان مشهد قرار دارد؛ بنابراین اگر برای زیارت یا گشتوگذار در بافت تاریخی اطراف حرم به این محدوده بروید، دسترسی به حمام مهدی قلی بیک چندان دشوار نیست. این بنا در کنار سایر خانههای تاریخی مشهد، بخشی از میراث معماری قدیمی این شهر را روایت میکند.
حمام مهدی قلی بیک در سال ۱۳۰۰ خورشیدی به دستور و هزینه مهدی قلی بیک ساخته و برای استفاده مردم وقف شد. نام این واقف تا امروز روی بنا باقی مانده و بخشی از هویت تاریخی حمام را شکل میدهد. چند دهه بعد، ارزش تاریخی این بنا بهصورت رسمی نیز مورد توجه قرار گرفت و حمام در اردیبهشت ۱۳۵۶ با شماره ۱۳۷۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
حمام مهدی قلی بیک سالها یکی از حمامهای عمومی مورد استفاده مردم بود، اما با گسترش لولهکشی آب و رواج حمامهای خانگی، کمکم کاربری خود را از دست داد و متروکه شد. مدتی بیتوجهی باعث شد بخشهایی از بنا در معرض فرسودگی قرار بگیرد.
در ادامه، سازمان میراث فرهنگی با همکاری آستان قدس رضوی برای حفظ این بنای تاریخی وارد عمل شد و عملیات مرمت آن از سال ۱۳۷۸ آغاز شد. در جریان این پروژه، بخشهای مختلف حمام از جمله سردر، هشتی ورودی، سربینه یا رختکن، گرمخانه، میاندر، خزینه، گربهرو، تون، نظافتخانه و چالحوض مرمت شدند تا ساختار اصلی حمام تا حد امکان حفظ شود.
این حمام تاریخی در مجموع حدود ۲۰۰۰ مترمربع وسعت دارد و امروزه یکی از نمونههای ارزشمند معماری حمامهای سنتی در مشهد به شمار میرود.
مهدی قلی بیگ در مشهد، ابتدای بازار بزرگ، جنب مسجد شاه قرار دارد، این سازه تاریخی در ۵ اردیبهشت ۱۳۵۶ با شمارهٔ ثبت ۱۳۷۴ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست.
حمام مهدی قلی بیک یکی از بزرگترین حمامهای تاریخی ایران است که ساخت آن به سال ۱۰۲۷ هجری قمری بازمیگردد. این بنا به دستور مهدی قلی بیک میرآخورباشی، از امیران ترک خراسان و رئیس اسطبل شاهی، ساخته شد و پس از آن بهصورت وقف در اختیار تولیت رضوی قرار گرفت. مهدی قلی بیک از طایفه جغتایی بود و در منابع تاریخی از او بهعنوان فرمانده تفنگچیان خراسانی نیز یاد شده است.
موقعیت حمام در نزدیکی بناهای تاریخی مهمی مانند مسجد شاه (مقبره امیر ملکشاه) و مسجد ۷۲ تن و همچنین فاصله کم آن تا حرم مطهر امام رضا(ع)، باعث شد این بنا سالها با نام حمام شاه شناخته شود. پس از انقلاب نیز نام آن به حمام رضوی تغییر کرد.
این حمام تا سال ۱۳۶۷ فعال بود، اما با تعطیلی آن، روند فرسودگی و تخریب بنا آغاز شد و بهتدریج حمام به حالتی متروکه درآمد. چند سال بعد، در سال ۱۳۷۶، حمام مهدی قلی بیک با شماره ۱۳۷۴ در فهرست آثار تاریخی کشور به ثبت رسید. ثبت بنا زمینه را برای حفاظت و مرمت آن فراهم کرد و از سال ۱۳۷۸ عملیات بازسازی حمام در دستور کار قرار گرفت.
مرمت این مجموعه چند سال ادامه داشت و سرانجام در سال ۱۳۸۵، حمام مهدی قلی بیک با کاربری جدید و بهعنوان موزه مردمشناسی آستان قدس رضوی به بهرهبرداری رسید. به این ترتیب، بنایی که روزگاری محل رفتوآمد مردم مشهد بود، امروز به فضایی برای آشنایی با شیوه زندگی، فرهنگ و آداب مردم در گذشته تبدیل شده است.
حمام مهدی قلی بیک از نظر معماری، نمونهای کامل از حمامهای سنتی ایران است؛ بنایی که هر بخش آن کارکرد مشخصی داشته و در کنار بخشهای خدماتی، فضاهایی برای استراحت و معاشرت مردم نیز در نظر گرفته شده است. اسکلت اصلی بنا از آجر ساخته شده و در بخشهای مختلف آن از مصالحی مانند آهک، ساروج، سنگ، شیشه، کاشی و فلز استفاده شده است.
در حال حاضر، بخشهای مختلفی از حمام مانند هشتی ورودی، سربینه، حوض سربینه، شاهنشین، میاندر، گرمخانه، نظافتخانه، خزینه، خلوتگاه، چالحوض و گلخن یا تون قابل مشاهده است.
مسیر ورود به حمام با چند پله آغاز میشود و پس از عبور از یک فضای هشتی کوچک، با چرخشی به سمت راست به سربینه یا رختکن میرسد. این طراحی فقط برای زیبایی نبوده؛ هشتی و مسیرهای پیچدار ورودی، بخشی از تدابیر معماری حمامهای سنتی برای جلوگیری از ورود مستقیم هوای سرد به فضای داخلی بودند.
در مرکز سربینه، یک حوض هشتضلعی قرار دارد و چهار صفه در اطراف آن برای نشستن ساخته شده است. بزرگترین صفه، شاهنشین، محل نشستن بزرگان و افراد صاحبمنصب بود و سه صفه دیگر بیشتر برای تعویض لباس و استفاده عموم کاربرد داشتند.
اما سربینه فقط یک رختکن ساده نبود. مردم پس از استحمام در همین فضا مینشستند، چای یا شربت مینوشیدند، قلیان میکشیدند و با دوستان و اهالی محل گفتوگو میکردند. نوعی سنت اجتماعی که امروز رد پای آن را میتوان در بهترین رستورانهای سنتی مشهد هم دنبال کرد. این کارکرد آن را، به یکی از فضاهای مهم اجتماعی در معماری شهری گذشته تبدیل شود.
یکی از ویژگیهای قابل توجه این حمام، شیوه تأمین روشنایی آن است. طبق مشاهدات و اطلاعات موجود ۵۵ گلجام یا نورگیر در سقف گنبدی بخشهای مختلف حمام تعبیه شده بود تا نور طبیعی به فضای داخلی برسد. این نورگیرها علاوه بر تأمین روشنایی، به فضای حمام جلوهای متفاوت میدادند و باعث میشد نور در طول روز به شکلهای مختلف روی دیوارها و تزئینات داخلی دیده شود.
در سربینه، هشت ستون سنگی با فرم هشت و نیمهشت، پوشش گنبدی را نگه داشتهاند. قوسهای این بخش نیز با الگوهای پنجوهفت و شاخبزی اجرا شدهاند که تأثیر معماری دوره صفوی و سبک اصفهانی را در طراحی بنا نشان میدهد. کاربندی یا رسمیبندی سقف نیز یکی دیگر از عناصر تزئینی این بخش است.
شاید جذابترین بخش معماری حمام مهدی قلی بیک، تزئینات سربینه باشد. دیوارها و سقف این قسمت با ساروجبری، گچبری، نقاشی و کاشیکاری تزئین شدهاند. ازارههای کاشی نیز با کاشیهای زیررنگی و نقش ستارههای هشتپر ساخته شده و در اطراف آنها نقوش ختایی و هندسی دیده میشود.
اما ارزش نقاشیهای حمام فقط به زیبایی آنها محدود نمیشود. در جریان بررسی و مرمت بنا، ۲۸ لایه تزئینی شناسایی شده که ۱۳ لایه آن دارای نقاشی بوده است. موضوع این نقاشیها بسیار متنوع است؛ از داستانها و پهلوانان شاهنامه و افسانههای عامیانه گرفته تا صحنههایی از زندگی اجتماعی مردم، محلههای قدیمی مشهد، ورود فناوریهای جدید به ایران و حتی تصاویر مربوط به دوازده صورت فلکی.
این لایههای نقاشی در دورههای مختلف به بنا اضافه شدهاند؛ قدیمیترین آنها به دوره صفوی و جدیدترینشان به اواخر دوره قاجار مربوط میشود. به همین دلیل، دیوارهای سربینه را میتوان نوعی روایت تصویری از چند قرن فرهنگ و زندگی اجتماعی مردم ایران دانست؛ روایتی که به جای کتاب و سند، روی دیوارهای یک حمام تاریخی باقی مانده است.
میاندر اصلیترین فضای ارتباطی حمام است که واسط بین سربینه و گرمخانه است و تبادل حرارت بین آن دو فضا را کاهش میدهد. از طریق این راهرو (درب شرقی) مردم وارد فضای گرمخانه میشدند. از دیگر فضاهای حمام پاشویه است که بهصورت هشتیای در نظر گرفتهشده که در وسط آن حوض کوچکی قرار دارد که فرد میتوانست پای خود را پس از بیرون آمدن از گرمخانه، درون آب سرد آن شسته و سپس وارد سربینه شود. وجود هشتی موجب میشد که حرارت بدن از طریق کف پا کاسته و بدن افراد آمادگی ورود به فضای سربینه را پیدا کند.
پس از گذشتن از میاندر وارد فضای گرمخانه میشویم که محل استحمام است. فضای گرمخانه با پلان مربع دارای چهارستون در وسط میباشد که پوشش گنبدی شکل سقف، شامل چندین گلجام (نورگیر) بر روی آنها قرارگرفته است. در اطراف گرمخانه سه سکو وجود دارد که برای نشستن، استحمام، کیسه کشیدن، صابون زدن، مشتومال و… مورداستفاده قرار میگرفته است.
قسمت غربی گرمخانه، خزینه آب گرم قرار دارد که در سطحی بلندتر از کف گرمخانه تعبیه و توسط یک سردر بسیار کوتاه و چندین پله از آن جدا شده است و افراد برای پاک شدن و آبکشی وارد آن میشدند. در کف خزینه سه دیگ مسی (تیان) بهعنوان تنها عنصر تأسیساتی خزینه قرار داشت.
دو اتاق در دو طرف خزینه قرار دارد که در اتاق شمالی سه عدد حوضچه تصفیه آب تعبیهشده است. اتاق دیگر (خلوتگاه) اما ویژه استحمام افراد معلول یا مبتلابه بیماریهای مسری بود و بیماران از طریق دریچه اتاق که به خزینه راه دارد، آب گرم موردنیاز خود را برمیداشتند.
«گلخن» یا «آتشخانه» بهعنوان محل برافروختن آتش و منبع تأمین انرژی گرمایی حمام در پشت خزینه قرار دارد و سیستم گرمایش شامل انبار سوخت، تون، گربهرو و دودکش در آن تعبیهشده است. شخصی که مسئول تأمین سوخت و گرمایش حمام بود، «تونتاب» نامیده میشد و برای تهیه سوخت حمام، هیزم، خار و خاشاک، فضولات حیوانی را درون کوره تون در زیر تیانها قرار داد و سپس آتش را روشن میکرد. حرارت و دود حاصل از تون از طریق دالانهای زیرزمینی (گربهرو) و بهوسیله تعدادی دودکش به بیرون منتقل میشد. ابعاد فضای گربهرو بهگونهای بود که یک نفر بهصورت خمیده میتوانست وارد آن شده و تعمیرات احتمالی یا نظافت آن را انجام دهد. از خاکستر باقیمانده در کانال تون نیز در ساخت ملاط ساروج استفاده میشد.
چالحوض یکی دیگر از فضاهای داخلی در ضلع جنوبی حمام است که فضایی وسیع و مستطیل شکل با ارتفاع متوسط دارد که در آن حوض بزرگی مملو از آب سرد وجود داشت که در تابستان پس از استحمام، برای شنا و آبتنی مورداستفاده قرار میگرفت.
خب چگونه به حمام مهدی قلی بیک برویم !
از نظر موقعیت این مکان که به حمام شاه معروف است در انتهای بازارچه فرش فروشان مشهد ( بازار بزرگ مشهد) قرار دارد، در سمت غربی حمام مسجد 72 تن بوده ست.
حمام مهدی قلی بیک در نزدیکی حرم مطهر امام رضا(ع) قرار دارد و به همین دلیل، اگر در محدوده حرم باشید، دسترسی به آن نسبتاً ساده است. یکی از مسیرهای پیاده، از بابالجواد شروع میشود. از این ورودی به سمت بازار سرشور حرکت کنید و پیش از ورود به محدوده حرم، مسیر سمت چپ را در پیش بگیرید. با ادامه مسیر در بازار سرشور، در محدوده اندرزگو ۱۷ به ورودی حمام مهدی قلی بیک، که امروزه با عنوان موزه مردمشناسی مشهد نیز شناخته میشود، خواهید رسید.
اگر از سمت صحن غدیر یا دارالشفای امام رضا(ع) قصد رفتن به حمام را دارید، میتوانید از تابلوهای راهنمای داخل حرم استفاده کنید. مسیر موزه مردمشناسی در این بخش بهخوبی مشخص شده و شما را به سمت حمام هدایت میکند.
برای رفتن به حمام مهدی قلی بیک با خط ۱ مترو مشهد، در ایستگاه میدان بسیج پیاده شوید. از این ایستگاه با کمی پیادهروی به میدان بیتالمقدس بروید و سپس وارد خیابان اندرزگو شوید. مسیر را به سمت بازار سرشور ادامه دهید تا به ورودی حمام برسید.
اگر قصد دارید با خط ۲ مترو مشهد به این جاذبه تاریخی بروید، در ایستگاه شهدا پیاده شوید. از آنجا میتوانید از مسیر خیابان شیرازی و ورودی صحن غدیر ادامه مسیر دهید و با استفاده از تابلوهای راهنما خود را به حمام مهدی قلی بیک برسانید.
اگر قصد دارید با اتوبوس به حمام مهدی قلی بیک بروید، چند خط اتوبوس شهری در محدوده خیابان اندرزگو و روبهروی بابالجواد توقف دارند. اتوبوسهای ۸۲، ۶۲، ۲۱۰ و ۸۶ از گزینههای دسترسی به این محدوده هستند.
پس از پیاده شدن در محدوده بابالجواد، کافی است مسیر را به سمت بازار سرشور ادامه دهید. ورودی حمام مهدی قلی بیک در محدوده همین بازار قرار دارد و با کمی پیادهروی به آن میرسید.
اگر با خودروی شخصی راهی حمام مهدی قلی بیک میشوید، بهتر است قبل از حرکت به محدودیتهای تردد اطراف حرم توجه داشته باشید. مسیر خیابان دیالمه و اندرزگو به دلیل یکطرفه بودن خیابان، امکان دسترسی مستقیم با خودرو به حمام را ندارد. بنابراین باید از مسیرهای جایگزین استفاده کنید و خودرو را در یکی از پارکینگهای اطراف محدوده حرم قرار دهید.
یکی از گزینههای نزدیک، پارکینگ حرم است. از آنجا میتوانید ادامه مسیر را بهصورت پیاده به سمت بازار سرشور و حمام مهدی قلی بیک طی کنید. چند پارکینگ دیگر نیز در محدوده حرم فعال هستند؛ بنابراین اگر پارکینگ موردنظر شما ظرفیت نداشت، گزینههای دیگری در اطراف وجود دارد.
برخی از جاهای دیدنی مشهد که فاصله اندک از حمام قرار دارند:
| اطلاعات ضروری حمام مهدی قلی بیک | |
| آدرس حمام | مشهد، خیابان اندرزگو، بازار سرشور اواسط بازار جنب مسجد |
| شماره تلفن حمام مهدی قلی بیک | 05132232004 |
| ساعات بازدید | 8 صبح الی بعد از ظهر |
| هزینه بازدید حمام مهدی قلی بیک | ——— |
حمام مهدی قلی بیک در دوره صفوی و در اوایل قرن یازدهم هجری ساخته شده و از بناهای تاریخی ارزشمند مشهد به شمار میرود.
این بنا در گذشته یک حمام عمومی بوده و بخشهایی مانند سربینه، گرمخانه، خزینه و فضاهای مرتبط با استحمام سنتی را در خود داشته است.
معماری سنتی، کاشیکاریها، نقاشیهای دیواری و ساختار حمامهای تاریخی ایرانی، این بنا را به یکی از جاذبههای فرهنگی و تاریخی مهم مشهد تبدیل کرده است.
برای بازدید معمولی از حمام مهدی قلی بیک حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه زمان کافی است؛ البته اگر به معماری و جزئیات تاریخی بنا علاقه داشته باشید، ممکن است زمان بیشتری نیاز داشته باشید.
